X
تبلیغات
شب‌های شهرزاد - اروتیک و اروتیسم در ادبیات داستانی فارسی؛آری یا نه؟
ادبیات،‌ داستان

نوشته شده توسط کلاغ سفید

اروتیک واژه ای انگلیسی است و از کلمه اروس، نام الهه عشق در یونان باستان،می آید. اروتیسم مکتب فکری در هنر وعلوم انسانی است و آن را بیان هنری نزدیکی زن ومرد در خلوت تعریف کرده اند. نخستین بار سقراط آموزه های اروس(خدای عشق) را درباره زیبایی تن زمینی تعریف کرد. در ایران،ابن سینا و فارابی تحت تأثیر فلسفه ی افلاطون چنین مواضعی را در هنر و ادبیات مطرح و بیان هنری بوسیدن زن ومرد را در هنر پذیرفتند اما توصیف هنری اعمال جنسی را رد کردند. البته اروتیسم با هرزه نگاری و مستهجن نویسی خالص(porno) که به معنای توصیف بی پرده اعمال جنسی با یا بدون منظور سرگرمی است،تفاوت دارد.

به این ترتیب اصل اول درباره ی این موضوع این است که اروتیک را از پورنو جدا بدانیم. به قول عباس معروفی « بین دو جهان اروتیک و پورنو دره‌ای عظیم و "نازیبا" قرار دارد. اروتیسم تصویر کردن هنری«رفتار جنسی» است، نه نمایش «خود رفتار جنسی». چه اینکه رفتار جنسی لزوماً و اغلب زیبا نیست.

اروتیک در سیر تاریخی خویش از نیمه‌ی دوم قرن نوزدهم به معنای مدرن کلمه پا می‌گیرد و نویسندگانی چون گی دو موپاسان، لارنس و بسیاری دیگر یکی پس از دیگری در رمان‌های خود به اروتیک می‌پردازند. ادبیات قرن بیستم نیز در عرصه‌ی ادبیات اروتیک نامدارانی چون جویس و ناباکوف عرضه کرده است.

دکتر جلال خالقی مطلق-از اساتید برجسته ادبیات فارسی- می‌ نویسد: «امروزه از اروس، ایزد عشق، عشق، نه صرفاً عشق افلاطونی و معنوی و روحانی فهمیده می‌شود نه صرفاً عشق جسمانی و ظاهری و مجازی و نه صرفاً نظربازی و حس زیبایی، بلکه معنویت دادن به زیبایی تن و خواهش تن است؛ عشقی ا‌ست آمیخته با  «هم‌آغوشی و زیباشناسی».خالقی این موضوع را «تن کامه سرایی» می نامد.

اما درادبیات داستانی٬جامعه و داستان٬پیوسته اختلاف نظرهایی با هم داشته و دارند. اکثر نویسندگان معتقدند که:«واژه ی ممنوع برای نویسنده ممنوع است». اما در واقع در مواجهه با چنین مسائلی با در نظر داشتن تمامی جوانب می توان رویکردی علمی به این موضوع داشت.

اروتیسم بار سنگینی از شخصیت پردازی،حقیقت مانندی و ماندگاری داستان را در ذهن ٬به دوش می کشد. به عنوان مثال راز شخصیت پردازی رستم چیست؟ چرا ما رستم را دوست داریم؟ رستم پهلوانی سیستانی است که یک گورخر را یکجا بریان می کند و می خورد، جام شراب وی به اندازه ی یک بشکه است و کمر هر اسبی از شدت سنگین وزنی وی می شکند. تا اینجا رستم ابر انسانی است که با دنیای ما آدم های عادی بیگانه است. اینجاست که فردوسی با بیانی هنرمندانه از اروتیسم بهره می گیرد؛رستم جهان پهلوانی که زمین و هوا از شدت تیغش بریان می شوند با عشقی دوجانبه به سراغ تهمینه می رود :

                       به پرورده کردن گرفتش به بر               بسی بوسه دادش به چشم و به سر

و این گونه است که خواننده احساس می کند رستم انسانی است از جنس آدمیان فانی زیرا نیازهایی از سنخ نیازهای آدمیان دارد.اما نویسنده چگونه و از کدام زاویه یک صحنه ی اروتیک بنویسد؟

 داستان نویس هرگز نمی تواند بی دلیل از اندام های جنسی نام ببرد، فحش بدهد و یک همبستری را گزارش کند و تصور کند ازهنر اروتیک بهره برده است. واژه‌ی ممنوع برای داستان‌نویس ممنوع است، به شرطی که برای استفاده از آن دلیلی دست کم هنری وجود داشته باشد.

با این اوصاف به نظر می رسد آنچه بیشتر در ادبیات فارسی وجود داشته و دارد مضامین، محتوا و درون مایه های اروتیک است هرچند هرزه نویسی های ادبی ما نیز اندک نبوده اند. به عنوان مثال الفیه و شلفیه ازرقی هروی،سندبادنامه ظهیری سمرقندی،برخی از حکایات جلد چهارم تا ششم مثنوی و هزلیات و خبیثات سعدی.

 اما از نمونه های کهن و بسیار جذاب آثار اروتیک فارسی می توانیم به برخی از داستان های شاهنامه (زال و رودابه،رستم وتهمینه و سهراب وگردآفرید)،ویس و رامین فخرالدین اسعد گرگانی و خسرو شیرین،لیلی و مجنون وهفت پیکر نظامی اشاره کنیم و نیز پاره ای از داستان های هزار و یک شب. در روزگار قاجار، عارف اردبیلی فرهادنامه را در برابر خسرو شیرین نظامی سرود اما چون قایل به نظریات پورنوگرایانه بود این منظومه وی را نمی توان جزو ادبیات داستانی درخشان اروتیک به شمار آورد،همچنین منظومه زهره و منوچهر ایرج میرزا.

البته رویکرد ادبیات داستانی فارسی به موضوعات اروتیک٬مواردی از قبیل جنبه های آموزش اخلاقی(حکایت های مثنوی)٬انتقاد و اعتراض به فساد اجتماعی(حکایت های عبید زاکانی)و بازتاب اوضاع اجتماع و نهی از اخلاق مرسوم روزگار(خبیثات سعدی)بوده است.

در روزگارمعاصر علی رغم ترویج و رشد مبانی اخلاقی مبتنی بر آموزه های اسلام ــ که در پی تغییر نظام سیاسی به وجود آمد ــ به ندرت داستان کوتاه و رمانی را می توان یافت که مطلقا از مضامین اروتیک خالی باشد این موضوع لزوم آثار تحقیقی را در این زمینه مسلم می سازد در حالی که کتاب های تحقیقی که درباره ی این نوع ادبیات نوشته می شوند سرانجامی جز سانسور و ممنوع الچاپ شدن در ایران نداشته اند؛نمونه آن مقاله «تن‌کامه‌سرایی در ادب فارسی» از دکتر جلال خالقی مطلق و کتاب«شاهد و شاهد بازی در ادبیات فارسی» نوشته ی دکتر سیروس شمیسا.

در رژیم گذشته در کنار آثار داستانی اروتیک، بسیاری از آثار داستانی به ویژه پاورقی روزنامه ها و داستانهای عامه پسند ما سرشار از صحنه های پورنو بودند. در دهه 20 تا اواخر 30داستان های ناتورالیستی صادق چوبک، برخی از داستان های صادق هدایت مثل سه قطره خون نمونه های برجسته ای برایمحتواهای اروتیک هستند. از دهه30 تا60 رمان شب زدگان سعید نفیسی ،دایی جان ناپلئون ایرج پزشکزاد و طوطی زکریا هاشمی.(البته داستان اخیر ارزش ادبی چندانی ندارد و بیشتر آن را می توان پورنو محسوب کرد تا اثری اروتیک).

 از نمونه های ادبیات اروتیک در رمان روزگار ما می توانیم به دو رمان «تماما مخصوص» عباس معروفی و «شازده احتجاب» هوشنگ گلشیری اشاره داشته باشیم.همچنین داستان هایی مانند پردیس فرخنده آقایی، عارفی در پاریس کامران بهینا ، زیر درختان تاک، داستان یک بعدازظهر معمولی از شهلا زرلکی، برخی از داستان های سعید طباطبایی و...

نشانه های ادبیات اروتیسم در فرهنگ عامه(ضرب المثل ها،حکایات،روایات،متل ها واصطلاحات عامیانه) نیز قابل رؤیت است.

 ... و دست آخراین که اروتیسم در ایران وادبیات فارسی شاخه ها و دامنه های گوناگونی دارد لیکن این مطلب به اختصار تقریر شد.

نوشته شده توسط هوخشتره در ساعت 22:6 | لینک  |