از گلستان من ببر ورقی
عناصر داستان در گلستان
سعدی در قرن هفتم با آفرینش گلستان، انقلابی در حکایت نویسیِ فارسی پدید آورد. پیش از گلستان، کتابی در نثر آمیخته به نظم، مشتمل بر حکایات کوتاه اخلاقی و جالب با زبانی ساده و در عین حال فنی، تألیف نشده بود. کتابهای منثور قبل از گلستان، چون کلیله و دمنه، مرزبان نامه و حتی سندباد نامه، همگی قصه هایی برگرفته از فرهنگهای دیگر با حکایاتی تو در تو و اغلب با رنگ سیاسی بودند که از مفاهیم غیراخلاقی نیز خالی نبودند.
از این رو، در کمتر از یک قرن پس از نگارش گلستان، ساختار زبانی و محتوای جذاب این کتاب بسیاری چون جامی، قاآنی و ...را بر آن داشت تا آثاری را به تقلید از آن بیافرینند.
اما «حکایت به معنای داستان، قصه و سرگذشت، در ادبیات کلاسیک فارسی، داستانی غالباً کوتاه است که در خلال ماجرایی که بیان میکند، نویسنده یا شاعر به بیان نکتهای میپردازد» (انوشه، ۱۳۷۶: ۵۳۲).
به این ترتیب در بررسی ساختمان یک اثر داستانی میتوان به اجزای پیوستهای پی برد که از مجموع آنها، داستان پدید میآید. البته حکایات کهن ادبیات فارسی از نظر ملاکهای داستان پردازی نوین چندان قابل تجزیه و تحلیل نیستند؛ زیرا یا فاقد برخی از عناصر داستان نویسی اند یا این عناصر چندان قابل تطبیق بر این حکایات نیستند. از این رو حکایات گلستان در ذیل با تسامح از نظر طرح، روایت و شخصیت بررسی شده اند.
ادبیات برای آنانکه به آنچه دارند خرسندند و برای آنانکه از زندگی بدانگونه که هست راضی هستند، چیزی ندارد که بگوید؛ ادبیات خوراک جانهای ناخرسند و عاصی است. زبان رسای ناسازگاران و پناهگاه کسانی است که به آنچه دارند خرسند نیستند...